Hoe de Butjesstraat zijn naam kreeg

Geplaatst op:
Hoe de Butjesstraat zijn naam kreeg

In ‘straatnaamverhaal’ onderzoeken we waar bekende straatnamen vandaan komen. Wat is de oorsprong van de Butjesstraat en de Kleine Butjesstraat?

Er zijn eigenlijk maar weinig momenten waarop je wilt oversteken van de Oude Ebbingestraat naar de Oude Boteringestraat. Wij zouden er zelf eigenlijk niet één kunnen bedenken.

Maar stel nou dat je voor de grap toch dit stuk zou willen doorsteken, brengt de wandeling je langs een straat met een bijzondere historie: de Butjesstraat. Een smalle straat, amper breed genoeg om met de een auto een fietser te passeren. Vol statige gebouwen, die stuk voor stuk getuigen van een rijke historie.

Lees ook:  Zomaar even vijf dingen die je met € 500 subsidie kunt doen

Gronings scheldwoord

butjesstraat in groningen

De straat is nog het meest bekend omdat het woord ‘butje’ is ontleend aan de plek. En het woord ‘butje’ staat nou niet bekend als een liefdevolle uiting van affectie. Want een ‘butje’ is een Gronings scheldwoord voor een niet al te snugger figuur. Een dommerd, een kneus, een tammo.

In de Butjesstraat stond vroeger namelijk een katholieke armenschool, die na 1914 werd gebruikt als een LOM-school. Zeg maar, speciaal onderwijs op de oude manier. Als Groningers het hadden over deze leerlingen, werd er in de volksmond gesproken over ‘een butje’.

Het scheldwoord raakte een dikke honderd jaar geleden ingeburgerd en verspreidde zich – waarschijnlijk via studenten die een paar jaar van hun leven doorbrachten in Groningen – door heel Nederland.

Lees ook:  Wethouder, waarom is er nog steeds kamernood?

Maar de straatnaam dan?

Tot zover de etymologische uitleg van een typisch Groninger scheldwoord. Maar de straatnaam zelf dan? Waar komt die vandaan?

Daarvoor moeten we verder terug in de tijd.

Eén van de verklaringen is dat de Butjesstraat (en de Kleine Butjesstraat; én de Butjesgang) werd vernoemd naar de welgestelde familie Butken. Deze verklaring zou heel goed kunnen, want in de alleroudste kaarten van Groningen stond dit stuk stad nog bekend als de ‘Butkenstraat’.

In de Groninger archieven vinden we het bewijs van het bestaan van deze familie. De familie Butken komt voor op de ledenlijst van het brouwersgilde uit de vijftiende eeuw en was kennelijk verantwoordelijk voor het bevoorraden van de natte stad. Wellicht dat er ooit zelfs een brouwerij in dit stuk stad heeft gestaan? Bewijs voor dit laatste hebben we niet gevonden, maar je weet maar nooit.

De ándere verklaring

Maar er is nog een andere verklaring voor de straatnaam, en die treffen we aan in de Groninger Volksalmanak van 1891. Een ‘butken’ was namelijk eeuwen geleden een lokaal Gronings muntstuk, waarmee de Stadjers hun waren konden verhandelen.

De naam ‘butken’ is een lokale variant op het ‘botje’, wat op zijn beurt weer een koosnaam was voor de munt die ook wel bekend stond als ‘de botdrager’. De munt werd zo genoemd omdat de leeuw op de munt een helm droeg, die leek op een bot. Eén ‘botje’ was vier duiten; waarvan er zes in een Groninger stuiver zaten. Omgerekend was een ‘botje’ een paar cent waard.

Dus ook in deze verklaring vinden we een link tussen de straat en de Groningse handelsgeest van weleer.

Lees ook:  'Groningen is een dorp en in een dorp zijn mensen gelukkig'