De brief van Aletta Jacobs aan Thorbecke

Geplaatst op:
De brief van Aletta Jacobs aan Thorbecke

De beroemde brief die Aletta Jacobs schreef aan de minister.

 

De jongedamesschool

Als kind wist Aletta Jacobs (1854-1929) precies wat ze later wilde gaan doen: medicijnen studeren. Naar voorbeeld van haar vader, die in Aletta’s geboorteakte stond omschreven als ‘heel- en vroedmeester’. Huisarts dus.

Er was alleen één praktisch probleem. In de negentiende eeuw studeerden vrouwen niet. De universiteit was een mannenbolwerk, een hengstenbal zo je wilt, waar je als vrouw de collegebank niet betrad. Want na de lagere school gingen vrouwen naar de jongedamesschool, waar ze les kregen in handwerken, Franse woorden en etiquette.

Aletta vond het verschrikkelijk, schreef ze later in haar autobiografie ‘Herinneringen’. “Veertien dagen heb ik die deftige school bezocht. Men trachtte mij aan het verstand te brengen hoe ik op bezoek een kamer moest binnenkomen. Ik leerde dat er verschil bestond in de manier waarop men een heer en waarop men een dame de hand gaf. Ik moest mij oefenen in het maken van een behoorlijke buiging en tot mijn schande dient gezegd, dat men over mijn talent in dat opzicht alles behalve tevreden was.”

Zinloos, zo vond ze. Ook leerde ze hoe een welopgevoede dame bedeesd naar beneden moest kijken als ze op straat een man passeerde. En waarom het goed zou zijn, dat een dame in gezelschap van heren alleen het woord neemt als zij daarom werd gevraagd. De logica ontging haar volledig. En terecht. “Ik vond het héél dwaas“, schreef Aletta later.

Aletta Jacobs als standbeeld bij het Harmoniegebouw in groningen 2

Ze hield het er twee weken vol en weigerde daarna om ook nog maar een minuut door te brengen op de school.

Volgens auteur Frederiekje de Jongh (werkzaam bij de Groninger Archieven en auteur bij De Verhalen Van Groningen) leverde haar weigering de nodige spanning op in het Sappermeerster gezin.

Haar ouders zaten met de handen in het haar. Hoe moest het nu verder met hun dochter?” De oplossing was dat Aletta overdag haar moeder meehielp in het huishouden en zich in de avond bezighield met haar talenstudies.  “Maar die oplossing was geen succes. Als haar moeder even niet oplette, ging Aletta stiekem een boek lezen.”

Lees ook:  Wat gebeurt er met deze gebouwen als het Forum straks open is?

 

De brief van minister Thorbecke aan Aletta Jacobs

De universiteit bleef lonken naar Aletta en ze verdiepte zich in de regels van die tijd. Ze ontdekte dat actieve deelname aan het academisch onderwijs voor vrouwen uitgesloten was, maar nérgens in de wet stond geschreven dat voor vrouwen de collegezalen ook echt verboden terrein waren. Een maas in de wet, dus. Actieve deelname was niet mogelijk, maar als toehoorder maakte ze een kans. Ze besloot het erop te wagen.

Zonder het te vertellen aan haar ouders, schreef Aletta Jcobsa een brief aan de toenmalige minister Thorbecke. Of ze toegelaten mag worden.

Voor een man die zoveel straten naar zich vernoemd heeft gekregen, zou je de nodige dosis sympathie mogen verwachten. Het tegendeel was waar. Thorbecke schreef een brief terug, maar richtte die aan Aletta’s vader en niet aan haarzelf. Uitsluitsel kreeg ze evenmin, hoogstens een hele hoop tegenvragen. Hoe oud was ze? Wat wilde ze studeren? Waarom? Waarom kon ze haar eerdere opleiding niet volbrengen?

De toen zestienjarige Aletta Jacobs liet de brief een tijdje voor wat het was. Net als haar vader, die diep van binnen bol stond van twijfel of zijn dochter fysiek gezien wel sterk genoeg zou zijn voor een jarenlange studie. Aletta: “Ik wachtte met mijn antwoord tot den 9den Februari, omdat ik toen kon schrijven dat ik zeventien jaren was. Zoo eerlijk mogelijk beantwoordde ik het schrijven van den minister en pas nadat de brief verzonden was, bracht ik er mijn vader van op de hoogte.”

Het antwoord leidde tot een tweede brief van de minister. Wederom gericht aan haar vader en wederom niet erg sympathiek naar de jonge Aletta Jacobs. Ze zou te jong zijn om de gevolgen van haar keuze te overzien en zou over een paar jaar tot inkeer komen. Maar er glinsterde ook een sprankje hoop. Want Thorbecke wilde de academische carrière niet blokkeren en liet uiteindelijk de keuze aan de vader van Aletta.

Lees ook:  Met je stropdas vastgespijkerd aan de bar

En haar vader ging overstag. Liet zijn twijfel achter zich en overrulede zijn vrouw (die liever zag dat Aletta haar tijd aan het  huishouden zou besteden). Aletta ging zonder blikken of blozen akkoord met alle eisen die aan haar werden gesteld. Door haar ouders die eisten dat ze in de vakanties thuiskwam voor het huishouden, door de minister die een proeftijd van een jaar beval. Aletta: “Natuurlijk heb ik op alles ja en amen gezegd. Wat konden mij de beperkende bepalingen schelen, nu het hoofddoel van mijn streven vrijwel was bereikt? Ik beloofde moeder, dat ik in de vacanties alles zou doen wat van mij werd verlangd.”

Aletta werd toegelaten tot de universiteit, waar ze medicijnen ging studeren. De proeftijd van een jaar die Thorbecke beval, die deerde haar niet. Want ze wist toch wel dat ze ging slagen. En dat deed ze.

Thorbecke’s sterfbed.

Fast forward in de tijd.

Op zijn sterfbed schreef minister Thorbecke de brief waarvoor Aletta al die jaren had gestreden. De brief kwam daags na het overlijden van de minister aan bij Jacobs en was vergezeld met een zwarte rouwband. Maar de inhoud was goed: haar proeftijd werd omgezet in een definitieve toelating.

En met de brief die de minister met zijn laatste krachten schreef, werd Aletta Jacobs beroemd. Ze ging de geschiedenis in als de eerste vrouw die in Nederland afstudeerde, en die daarmee de weg vrijmaakte voor het vrouwenkiesrecht, de internationale vrouwenbeweging en gelijke kansen op de arbeidsmarkt.

De brief van Thorbecke aan Aletta’s Vader (klik voor uitvergroting):

brief aletta jacobs aan thorbecke - klein

(klik op de brief voor groot formaat)